تبلیغات
مشاهیر و نام آوران ایران زمین - محمد حسن گنجی
كودكی و كویر

در دوران كودكی دو واقعه در ذهن من تأثیر عمیق گذاشت كه مربوط به هواشناسی می شد البته آن وقت نه من قوه درك مسائل را داشتم و نه در ایران صحبت از هواشناسی بود ولی بعدها فهمیدم كه این ها در ذهن من تأثیر گذاشته و در تمام سرنوشت آینده من تأثیر داشته است .

آن دو واقعه یكی خشكسالی ممتدی بود كه در محل تولد من در بیرجند بروز كرد و پنج شش سال متوالی باران نیامد و تمام قنات ها و چشمه سارها خشك شد . آب مشروب شهر بیرجند معمولاً از آب انبارها تأمین می‌شد و یك قنات آب شور بود كه برای مصرف كشاورزی استفاده می‌شد اما آب انبارها خالی شده بود ، یادم هست كه آب مشروب را لیوان لیوان از همدیگر قرض می كردیم این در ذهن من خیلی تأثیرگذار بود در مقابلش یك ترسالی ممتدی هم در آنجا بروز كرد و در یك زمستان باران فوق العاده ای در آن جا آمد .

20 سال پس از تحصیل در انگلستان برای تحصیل دكترا به آمریكا رفته بودم ، پایان نامه ام را درباره آب و هوای ایران نوشتم ، تا آن تاریخ كه می شود 33 ـ 1332 درباره آب و هوا و هواشناسی در ایران چیزی به روی كاغذ نیامده بود ، پایان نامه من به زبان انگلیسی منتشر شد و تا چندین سال منبع مطالعه درباره آب و هوای ایران بود و هنوز هم به آن ارجاع داده می شود . در سال های بعد از جنگ جهانی هواپیمایی رو به توسعه بود ، ارتباط هوایی در آن زمان با هواپیماهای كوچكی انجام می شد اما جت هایی كه امروزه در خطوط هوایی مسافرت می‌كنند در ارتفاع بالای 10 كیلومتر از سطح زمین حركت می‌كنند و در آن جا هوا تقریباً یكنواخت است ، ولی در ارتفاعات پایین هواها به اعتبار دمای متغیر سطح زمین به اصطلاح تفاوت پیدا می كند یعنی در 2 یا 3 كیلومتری زمین هوا یكدست نیست كه هواپیما بتواند از داخل آن عبور بكند .

همان طور كه روی زمین مثلاً در جاده پستی و بلندی داریم فشار هوا در جاهای مختلف تفاوت پیدا می كند و این اختلاف فشار هوا یك چیزی مثل ناهمواریهای سطح زمین به وجود می آورد . به خاطر عبور هواپیما از منطقه ای با فشار هوای زیاد به منطقه ای كم فشار باید موتور هواپیما به شكل دیگری عمل كند تا از آن جا بگذرد اما آن زمان ناگهان هواپیما سقوط می كرد بنابراین لازم بود بدانند هوا چگونه است و بر اساس همین ضرورت هواشناسی را در كشورها بوجود آوردند .

هواپیما هم در مسیر خودش مرز نمی شناسد و هواپیمایی كه از انگلستان به ایران می‌آید از چندین كشور و چندین نوع هوا عبور می‌كند ، پس لازم است هر كشوری درباره آسمان خودش كمك و راهنمایی كند ، این ضرورت باعث تأسیس سازمان هواشناسی شد ، خدمات سازمان هواشناسی خیلی پیچیده است .

ما فقط در تلویزیون می بینیم كه یك نفر می آید و می‌گوید فردا هوا چگونه خواهد بود . برای ترسیم آن خط‌های منحنی كه شما هر شب در تلویزیون می بینید صدها هزار اطلاعات روی نقشه می‌آید تا كارشناس كه در سطح دكتری آموزش دیده آن خط‌ها را بكشد و از آن خط‌ها استفاده‌هایی كند .

موقعی كه سازمان هواشناسی تازه تشكیل شده بود با آنها ملاقاتی كردم و یك نسخه از پایان نامه ام را به كتابخانه آنجا اهدا كردم . موقعی كه قرار شد در اینجا اداره هواشناسی بوجود بیاید یك كارشناس برای ایران مأمور شده بود كه دولت ایران را برای تشكیل یك هواشناسی سیستماتیك و علمی كمك و راهنمایی بكند . نام مرا آنجا به او داده بودند كه یك چنین شخصی درباره آب و هوای ایران كتابی نوشته ، اتفاقاً من در ایران نبودم و در مأموریتی بودم ولی آن شخص مرا پیدا كرد .

هواپیمایی از نظر ارتباطات در وزارت راه بود این هواشناسی هم قرار بود در وزارت راه بوجود بیاید ، هواپیمایی با دانشگاه موافقت كرده بود كه من هواشناسی را راه بیندازم . در سال 1335 مسئولیت مدیریت كل اداره هواشناسی به من محول شد .

اولین كاری كه كرد قانون استقلال هواشناسی را از مجلس گذراندم كه با این كار هواشناسی هویت قانونی پیدا كرد یعنی دولت ملزم بود بودجه ای بدهد و تشكیلاتی راه بیندازد ، یك قانون دیگری گذراندم كه قانون عضویت ایران در سازمان هواشناسی جهانی بود كه ارتباط ضمنی‌مان با هواشناسی بین المللی با آن قانون تأمین می شد .

به موازات آن كلاس‌های متعددی برای تربیت كارمند در سطوح مختلف راه انداختم . در این 12 ـ 10 سالی كه در هواشناسی بودم از نظر تجهیزات و پرسنل و تربیت كارمند و فعالیت های علمی هواشناسی ایران را به پایه ای رساندم كه در ردیف كشورهای نسبتاً توسعه یافته قرار گیرد ولی بعد از انقلاب توسعه هواشناسی خیلی بیشتر شده چون امكانات الان با امكانات آن زمان كه بودجه ها و اعتبارات كم بود تفاوت پیدا كرده است . در نتیجه هواشناسی امروز ما در منطقه سرآمد هم است و در تمام آسیا بعد از روسیه و ژاپن و هند مقام شامخی دارد . البته من بعد از 12 سال در سال 35 استاد تمام وقت و معاون دانشگاه شدم ولی ارتباط من با سازمان هواشناسی محفوظ مانده بود به خصوص در ارتباط با سازمان جهانی هواشناسی در آن 12 سالی كه رئیس هواشناسی ایران بودم زبان می دانستم . در محافل هواشناسی بین المللی مشكلی در بحث و گفتگو نداشتم ، پنج سال هم رئیس منطقه آسیا بودم در آن مقام ایجاب می كرد كه من به تمام كشورهای آسیا مسافرت كنم ، غیر از چین كه در آن وقت عضو سازمان ملل نبود ، و در تمام این كشورها تشكیلات هواشناسی را ببینم و خدمات مشترك بین هواشناسی های مختلف را هماهنگ كنم ، در آن پنج سال علاوه بر آن كه به كار خود ایران می رسیدم بایستی به كار قاره آسیا می رسیدم ، بعد از این كه از هواشناسی درآمدم و در دانشگاه تمام وقت كار می‌كردم باز هم ارتباط با هواشناسی از نظر علمی محفوظ بود به خصوص كه در زمانی كه آنجا بودم با همكاری دانشگاه و هواشناسی به خاطر موقعیت خاصی كه هم در دانشگاه و هم در هواشناسی داشتم ، برای اولین بار اطلس اقلیمی ایران را تهیه كردم كه هنوز كه هنوز است تنها مرجع تحقیق هست . در این 30 سال در تمام دنیا بارها در كنفرانس ها و سمینارها شركت كردم و سخنرانی داشتم.


جایزه جهان

در سازمان هواشناسی برای تشویق و اشاعه علم هواشناسی در سطح جهان معمول است كه از سالی كه به وجود آمده هر سال جایزه ای می دهند این جایزه به كسی تعلق می‌گیرد كه خدمات برجسته ای كرده باشد چه در آن سال چه در گذشته چه به صورت یك فرمول جدید یا اختراع جدید یك دستگاه جدید برای اندازه گیری اختراع كرده باشد ، در این روزگار كه مبانی ریاضی و مدل سازی متداول هست كتاب تازه ای نوشته باشد معمول است كه هر كشوری یك شخص برجسته ای در سازمان هواشناسی خودش معرفی می كند هواشناسی تمام دنیا را به 6 قسمت تقسیم كرده ، منطقه اول آفریقا است منطقه دوم آسیا . این پیشنهادات اول در سطح منطقه مورد برسی قرار می گیرد و از هر منطقه یكی را به سازمان هواشناسی جهانی پیشنهاد می‌كنند در یك جلسه شورای اجرایی كه تشكیل می شوند از رئیس و سه نائب رئیس و شش تا رؤسای منطقه ای و 20 نفر هم از كشورها در كنگره ها انتخاب می شوند كه عالی‌ترین مقام سازمان هواشناسی جهانی می شود در آن جا این اسامی به كمیسیون ها ارائه می شود و آنها نظر می‌دهند چند نفر پیشنهاد می دهند كه از این میان آنها یك نفر را شورا انتخاب می‌كند . در خرداد ماه گذشته شورایی كه به منظور انتخاب برنده جایزه تشكیل شده بود رئیس سازمان هواشناسی ایران هم شخصاً حضور داشت و برای این كه ایشان الان چندین سال نائب رئیس سازمان جهانی هواشناسی است و بعلاوه خود هواشناسی ایران هم با در نظر گرفتن زحماتی كه من برای تأسیس هواشناسی كشیده بودم و آثار و نوشته هایی كه در این چندین سال چه به زبان فارسی ، چه انگلیسی درباره هواشناسی چه در ایران چه در جاهای دیگر عرضه كرده بودم و حالا هم كه تجدید اطلس اقلیمی ایران كه عن‌قریب به مرحله چاپ می رسد همكاری دارم با توجه به همه این مسائل هواشناسی ایران مرا معرفی كرده بود . از آن مرحله اولیه هم گذشته بودیم و در جلسه نهایی شورای مشورتی كه 30 نفر شركت می كنند من 24 رأی آوردم و در نتیجه برنده سال 2001 شدم .


اعطای جایزه

سازمان هواشناسی جهان ( WMO ) از بدو تأسیس تاكنون هر ساله جایزه ای را به یكی از مؤثرترین چهره های علمی در جهان در زمینه هواشناسی اعطا می كند این جایزه ممكن است به خاطر یك فعالیت خاص از قبیل اكتشاف یك پدیده یا یك اختراع یك دستگاه به دانشمندی تعلق بگیرد و ممكن است دانشمندی را به خاطر مجموع فعالیت‌ها و خدمات او به این علم برای اعطای این جایزه برگزینند . این جایزه مهمترین و معتبرترین جایزه علمی در زمینه هواشناسی در جهان است .

دكتر محمد حسن گنجی ، مؤسس رشته جغرافیا در دانشگاه تهران در سال دوم تأسیس و مؤسس سازمان هواشناسی كشور بوده است . وی در طول 12 سال ریاست سازمان 5 ماه نیز رئیس منطقه سازمان هواشناسی جهانی در منطقه آسیا بوده و نقش بسزایی در پایه‌گذاری هواشناسی در سرتاسر آسیا ایفا كرده است . اگر بدانیم كه هواشناسی ایران در حال حاضر نیز از پایگاه و اعتبار ویژه ای در جهان برخوردار است ، به اهمیت و نقش دكتر گنجی در تأسیس این رشته و تربیت چندین نسل از متخصصان هواشناسی در ایران پی می‌بریم .

من با دبیری در دانشگاه تهران شروع كردم و بعد از 13 سال استادیار این دانشگاه شدم ، اولین كسی بودم كه با تحصیلات عالیه جغرافیا به ایران برگشتم و در سال دوم تأسیس دانشگاه تهران به همراه دو نفر از همكارانم رشته جغرافیا را پایه گذاری كردیم .

بعد از ما شش نسل جغرافیدان در ایران تربیت شده است كه من به نوعی پدربزرگ این جریان احساس می كنم . مدتی رئیس دانشكده و معاون دانشگاه تهران بودم در دوران بازنشتگی هم دانشگاه بیرجند را تأسیس كردم . قبل از انقلاب مدتی معاون پارلمانی وزارت راه بودم .

پس از انقلاب در دوران جنگ ایران و عراق مشاور وزیر دفاع بودم حالا هم در این دانشگاه ( شهید بهشتی ) مشاور دانشكده علوم زمین هستم و دو دانشجوی دكتری دارم ، بیش از صد مقاله به فارسی و انگلیسی نوشته ام و چهارده كتاب درسی به چاپ رسانده ام ، مهمتر از همه این ها انتشار كتابی با عنوان « جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی » كه داستان علم جغرافیا در كشور است پانزده سال است كه با دائره‌المعارف اسلامی همكاری می كنم و این اواخر با مركز گفتگوی تمدن ها ارتباط نزدیك دارم و قرار است اطلس جغرافیایی تمدن ها را تهیه بكنم .

  • قالب وبلاگ | قالب وبلاگ | بلاگ اسکای